Een nieuwe bloedtest onthult alvleesklierkanker twee maanden voordat de tumor zichtbaar is op een scan. Het gaat om een zogeheten ctDNA-test, een test die circulerend tumor-DNA detecteert. Dankzij promotieonderzoek van Vincent Groot is de test nu beschikbaar voor patiënten van Johns Hopkins Hospital. 

Je zou het een doorbraak kunnen noemen, zelf noemt Vincent Groot het liever een eerste stap. Voor het UMC Utrecht en het Johns Hopkins Hospital in Baltimore verrichtte hij promotieonderzoek naar een nieuwe bloedtest voor patiënten met alvleesklierkanker (pancreaskanker). Met de test wordt in het bloed gezocht naar afbraakproducten van de tumor, circulerend tumor DNA genoemd (ctDNA). Specifiek wordt met de test gezocht naar een mutatie die 95 procent van de patiënten met pancreaskanker heeft: KRAS. 

Vincent volgde patiënten bij wie een tumor in de alvleesklier chirurgisch was verwijderd. Alvleesklierkanker (2500 patiënten per jaar in Nederland, 500.000 wereldwijd) is een van de kankersoorten die de slechtste behandelresultaten laten zien en de tumor keert in de meeste gevallen dan ook terug. Uit zijn promotieonderzoek bleek dat de bloedtest twee maanden voordat een terugkerende tumor op scans te zien is, al een verhoogd KRAS ctDNA vindt. Vincent: “Van 60 patiënten hebben we voor en na de operatie bloed afgenomen en geanalyseerd hoe de bloedwaarden veranderen en wat er in het lichaam gebeurt. Wij zagen hoe de kanker terugkeerde, terwijl er op de scan nog niets te zien was.” De test biedt 99 procent zekerheid en wordt nu aangeboden in het Johns Hopkins Hospital. Daarmee is het ’s werelds eerste ctDNA-test die de overstap maakt van het lab naar de kliniek.  

Klinische infrastructuur

“We gaan een nieuw tijdperk in waarin we kankerpatiënten niet als groep zien, maar naar een gepersonaliseerde behandeling streven”, vertelt Vincent. “Deze ctDNA-test voor patiënten is een eerste stap. Afbraakproducten in het bloed onthullen deze ene specifieke genmutatie, die bijna alle patiënten met pancreaskanker hebben. Je kunt de test zien als een opstapje naar testen met veel meer mutaties, die specifiek zijn voor een patiënt en in het bloed aangetoond kunnen worden. Zo ontstaat een persoonlijk patiëntprofiel waarmee we de behandeling kunnen finetunen.”

In de onderzoeklabs wordt al gewerkt met meerdere panels (groepen) van zo’n 200 genen. In de komende vijf jaar kunnen testen hiermee klinisch worden ingezet, maar ziekenhuizen moeten daar dan wel klaar voor zijn. Vincent: “De technische ontwikkelingen gaan zo snel, dat het belangrijk is dat ziekenhuizen hiervoor een infrastructuur ontwikkelen: die moet er zijn als de techniek beschikbaar komt. De logistiek moet bijvoorbeeld zo geregeld zijn dat het bloed binnen 4 uur na afname in het lab geanalyseerd wordt. En laboranten moeten getraind worden. Ze mogen bijvoorbeeld niet het eerste buisje bloed gebruiken, want daar kunnen huidcellen inzitten die het beeld verstoren. En zij moeten de analyseapparatuur zo leren bedienen om snel tot resultaten te komen, want de behandeling moet zo snel mogelijk na de diagnose beginnen.”



Winst voor patiënten

Voor een klein groepje patiënten met alvleesklierkanker kan die behandeling een tweede operatie zijn, voor het merendeel zal dit chemotherapie zijn. Snelheid is geboden, want hoe minder kankercellen er zijn, hoe effectiever de chemo is. Daar ligt nu de klinische winst van de nieuwe bloedtest voor patiënten bij wie de tumor terugkeert: de behandeling kan twee maanden eerder starten. Dat geldt overigens ook voor longkankerpatiënten die onder behandeling staan in het Johns Hopkins Hospital, omdat de KRAS-mutatie ook bij hen – zoals bij meer kankersoorten – voorkomt en artsen daarvoor de bloedtest aan kunnen vragen.

Vincent: “Als je wacht tot een scan aantoont dat de tumor terug is, is die alweer zo groot dat de chemo lastiger aanslaat. Elke keer wanneer de bloedtest laat zien dat het ctDNA stijgt, kun je een andere chemotherapie proberen.” Er zijn in principe negen verschillende chemotherapieën beschikbaar. Vincent gelooft niet dat je die aan alle patiënten kunt geven, want pancreaskanker is heel heterogeen, maar theoretisch zou dit kunnen werken. Het John Hopkins gaat met een zogeheten interventiestudie uitzoeken in hoeverre dit in de praktijk zo is.



Kwaliteit van leven

“In Amerika wordt veel onderzoek gedaan naar overleving”, vertelt Vincent. “In Nederland zijn we terughoudender. Hier is discussie of het wel zin heeft om patiënten na een operatie te volgen, omdat de opties bij terugkeer van de kanker beperkt zijn. Uit een survey blijkt dat de artsen in Nederland niet op één lijn zitten, er is geen vaste strategie.” Daarom gaat Vincent een Nederlandse studie uitvoeren naar overleving én kwaliteit van leven. 

De overlevingskansen voor patiënten met alvleesklierkanker zijn niet best. Als er sprake is van uitzaaiingen, leven ze gemiddeld nog zes tot negen maanden. Als de tumor lokaal in de alvleesklier zit maar niet operabel is (door omvang en vaatstructuur), hebben ze nog zo’n twaalf tot vijftien maanden. En de tien tot twintig procent patiënten die wel in aanmerking komen voor een operatie, leven nog twee tot tweeënhalf jaar. Hoewel chemotherapie dus relatief ineffectief is bij alvleesklierkanker, zijn er eind 2018 twee nieuwe combitherapieën bijgekomen, die een aanzienlijke overlevingswinst opleveren. Vincent: “Dat is voor het eerst in dertig jaar weer een significante vooruitgang. Na een operatie geeft FOLFIRINOX een overleving van 54 maanden, een verdubbeling. Het is wel een hele heftige therapie waarvoor je relatief fit moet zijn.” Het is een van de redenen waarom hij ook de kwaliteit van leven in de studie wil meenemen. “Welke impact heeft dit? Heeft het zin om langer te leven als je leven nauwelijks enige kwaliteit heeft?”

In Nederland lopen momenteel enkele onderzoeksprojecten, onder andere bij slokdarm- en pancreaskanker, waar de afname van bloed en de analyse van circulerend tumor DNA in geïntegreerd zijn. Vincent verwacht dat eerst de resultaten van die onderzoeken afgewacht worden, voordat de eerste ctDNA-test in Nederland beschikbaar zal komen voor patiënten.


 

Laat het ons weten als je vragen, opmerkingen of reacties voor de redactie hebt.

Reageer op dit artikel

Dit is een verplicht veld Dit is geen juist e-mailadres Dit is een verplicht veld Dit is een verplicht veld
  • Geplaatst door Marianne op 6-7-2019
    Geweldig om dit te lezen. 3 dagen na mijn Whipple operatie heb ik mijn 65e verjaardag in ziekenhuis gevierd. Bleek stage 1b adenocarcinoma. Dit was Nov 2008. Sinds 2011 Nijmeegse Vierdaagse 30 km en zojuist een rustige 15 km Alkmaar Plus gedaan. Met nog een rondje voor Samenloop voor Hoop. Komen vanuit de VS naar Nederland. Ik ben In New York geopereerd. Geen chemo, geen bestraling, geen Creon. Gewerkt als stewardess international tot na mijn 69e. Geweldig om te lezen over het werk van dhr. Groot en hoop dat dit onderzoek velen mag baten. Ik wens u nog heel veel Succes toe.

    Lees meer verhalen

    Ontdek en verdiep je in onze onderwerpen