Theranostics: nucleaire therapie op maat

Heel precies een tumor in beeld brengen, en gericht, van binnenuit, bestralen. In één behandelingssessie. Dat is theranostics. Deze behandelmethode is een enorme vooruitgang in het gepersonaliseerd behandelen van mensen met kanker. We praten bij met Arthur Braat, UMC Utrecht’s kersverse hoogleraar in theranostics.

Theranostics is een combinatie van de Engelse woorden ‘therapy’ (behandeling) en ‘diagnostics’ (een ziekte vaststellen). Oftewel: diagnose en behandeling vinden tegelijkertijd plaats.

Theranostics ontwikkelt zich snel binnen de kankerzorg. De aanpak wordt al gebruikt bij verschillende vormen van kanker. Het meest succesvol is de methode nu bij prostaatkanker, neuro-endocriene tumoren en schildklierkanker.

Arthur Braat is per 1 november 2026 benoemd tot hoogleraar ‘Theranostics: diagnostiek en therapie in de nucleaire geneeskunde’. Hij en zijn team richten zich op de verdere ontwikkeling van deze innovatieve behandelmethode.

Hoe werkt theranostics?

Bij theranostics worden radioactieve atomen gekoppeld aan een bijvoorbeeld een eiwit, dat helpt om het ‘pakketje’ te transporteren door het lichaam. Via een infuus krijgt de patiënt het middel ingebracht.

Het eerste pakketje met een radioactief atoom dat door het infuus gaat, is bedoeld om de tumor op te laten lichten bij een PET- of SPECT-scan. Zo kunnen artsen precies zien waar en hoe groot de tumor is. In een tweede pakketje wordt hetzelfde eiwit gebruikt, maar gekoppeld aan een radioactief atoom dat krachtiger is; hiermee wordt de tumor lokaal, van binnenuit dus, bestraald.

Artsen kunnen hierdoor nauwgezet volgen hoe (snel) het middel zich door het lichaam verspreidt, waarna het bestralende stofje ter plekke gerichter zijn werk kan doen. Dit helpt ook om de behandeling en dosis vooraf beter af te stemmen op de individuele patiënt, door alleen eerst het oplichtende stofje toe te voegen aan het molecuul en een scan te maken.

“Het maken van een scan voor de behandeling is voor ons de manier om de juiste patiënt voor de juiste behandeling te selecteren. We kijken namelijk ook of het geneesmiddel wel aan alle tumoren van de patiënt bindt, zodat we zeker weten dat we alles behandelen en geen tumoren missen. Dat kun je zien als een soort ‘proefprocedure’. Daarna voegen we het bestralende atoom pas toe aan het middel.”

Beter voor kwaliteit van leven

Zoeken naar antennes

Het meest succesvol is theranostics nu bij prostaatkanker, neuro-endocriene tumoren en schildklierkanker. “Dit komt doordat we bij elke tumor een specifieke ‘eigenschap’, een soort antenne (receptor – red), moeten vinden waaraan het pakketje met de radioactieve atomen zich kan binden”, legt Arthur uit.

Daar maken Arthur en zijn collega’s vervolgens speciale eiwitten voor. Die binden zich aan de receptor maar niet aan gezonde cellen.

“Die balans is voor ons heel belangrijk. Voor veel andere tumoren hebben we dus nog niet het juiste eiwit gevonden, maar dat is slechts een kwestie van tijd. Samen met onderzoekers uit het UMC Utrecht, het Prinses Máxima Centrum en het Nederlands Kanker Instituut-Antonie van Leeuwenhoek Ziekenhuis (NKI-AVL) zoeken we naar de nieuwste tumoreigenschappen, in de hoop voor elke tumor een nieuwe generatie theranostics te kunnen maken.”

Wanneer theranostics?

Arthurs onderzoek richt zich onder meer op hersentumoren, neuro-endocriene kanker en andere zeldzame tumoren. Ook onderscheidt zijn leerstoel zich door innovatieve nucleaire behandelingen bij kinderen met kanker.

“Theranostics bij volwassenen is succesvol, maar deze ontwikkeling moeten we ook laten zien bij kindertumoren, in samenwerking met het Prinses Máxima Centrum voor kinderoncologie”, vertelt Arthur. “Samen met hoogleraar Max van Noesel hebben we een team binnen het Prinses Máxima Centrum dat zich specifiek inzet voor de ontwikkeling van theranostics binnen de kinderoncologie.”

Arthur en zijn team ontdekken ook steeds meer toepassingen bij andere vormen van kanker. Zo doet hij samen met associate professor Alex Poot onderzoek naar hoe theranostics kan helpen bij eierstokkanker. “Zodra vrouwen met eierstokkanker uitzaaiingen hebben, zijn de uitzaaiingen slecht te vinden en hebben de behandelingen een hele grote impact op de patiënt. Daar willen we verandering in brengen.”

Nieuwste generatie in aantocht

Daarnaast ontwikkelt Arthur samen met Alex Poot en assistant professor Berend van der Wildt een nieuw platform voor de nieuwste generatie theranostics. “Het atoom Astatine-211 is een hele krachtige straler die makkelijk aan moleculen van bijvoorbeeld eiwitten bindt, zonder dat we de chemische structuur aan hoeven te passen. Dat zal uiteindelijk veel nieuwe toepassingen voor theranostics mogelijk kunnen maken.”

Deze ontwikkeling gaat gepaard met de huidige bouw van een state-of-the-art laboratorium, zodat het UMC Utrecht deze nieuwe medicijnen zo snel mogelijk in studies kan gaan bewijzen. In dit lab wordt Astatine-211 verwerkt tot een geneesmiddel, als enige ziekenhuis in Europa.

Met de nieuwe generatie theranostics voor zeldzame tumoren wil Arthur samen met zijn collega’s van de afdeling Endocriene Oncologie (Endocrine Cancer Center) zo snel mogelijk patiënten kunnen behandelen. Het Endocrine Cancer Center is onderdeel van de gezamenlijke Europese accreditatie van het UMC Utrecht en NKI-AVL voor zeldzame neuroendocriene tumoren (ENETS Center of Excellence)

“Helaas staan zeldzame tumoren altijd achteraan in de rij, maar daar kunnen wij verandering in brengen”, aldus Arthur.

Samen staan we sterk

Arthur studeerde Geneeskunde in Utrecht en specialiseerde zich daarna in de nucleaire geneeskunde. Sinds 2017 werkt hij als nucleair geneeskundige in het UMC Utrecht en het Prinses Máxima Centrum voor kinderoncologie.

Vanaf 2023 werkt hij ook bij het NKI-AVL in Amsterdam. Zijn hoogleraarschap verstevigt de banden tussen UMC Utrecht, NKI-AVL en het Prinses Máxima Centrum des te meer, want hij blijft ook actief voor deze centra.

Het UMC Utrecht, NKI-AVL en Prinses Máxima Centrum beschikken samen over de kennis en faciliteiten voor het hele traject: van het ontwikkelen en produceren van nieuwe radioactieve geneesmiddelen tot beeldvorming, klinische studies en toepassing bij volwassenen én kinderen. De drie centra vullen elkaar daarin perfect aan.

“Mijn ambitie is om een gezamenlijk platform te vormen voor de ontwikkeling van theranostics, van de ontwikkeling van het medicijn tot en met de eerste toepassing bij patiënten”, vertelt Arthur over de samenwerking. “Samen kunnen we de beste ter wereld worden. Die visie wil ik de komende jaren nastreven.”

Patiënt helpt bij onderzoek

Voor Arthur zijn patiëntenzorg en wetenschap sterk met elkaar verbonden: “Mijn dagelijkse werk in de behandelkamer en mijn onderzoek gaan hand in hand.”

Juist doordat hij patiënten behandelt, ziet hij welke vragen nog onbeantwoord zijn. “Wanneer ik tijdens mijn dagelijkse praktijk relevante klinische vragen tegenkom, kan ik die vertalen naar mijn onderzoek.” Daardoor kan hij nieuwe kennis ook sneller naar zijn patiënten brengen.

Het uiteindelijke doel van theranostics is volgens Arthur eenvoudig samen te vatten: “Het gaat om de juiste behandeling voor de juiste patiënt, op het juiste moment.”

Hoe denkt hij dat theranostics er in pakweg 20 jaar voorstaat? “Theranostics staat nu pas in de kinderschoenen, maar meerdere van deze therapieën zullen onze dagelijkse praktijk gaan veranderen doordat we veel beter van tevoren kunnen zien welke behandeling bij een patiënten past. Zo zal de behandeling minder impact hebben op de patiënt, zodat zij hun dagelijkse bezigheden kunnen blijven doen. Ook voor de zeldzamere aandoeningen.”

Meer informatie

In deze video legt Arthur uit hoe theranostics werkt: