Waarom bepaalt je postcode hoe gezond je bent?

In Utrecht kunnen verschillen in gezonde levensverwachting tussen wijken oplopen tot jaren. Mensen die slechts enkele kilometers van elkaar wonen, hebben niet altijd dezelfde kans om gezond te blijven. Hoe komt dat? Volgens onderzoeker Mariëlle Jambroes, arts in opleiding tot arts Maatschappij en Gezondheid Roisin Bavalia en ervaringsdeskundige Eugenie Mac-nack van het UMC Utrecht ligt het antwoord voor een groot deel buiten het ziekenhuis.

Gezondheid gaat over meer dan zorg

"De gezondheidszorg is maar een klein onderdeel van wat gezondheid bepaalt," zegt Mariëlle Jambroes. "Factoren zoals inkomen, opleiding, werk, wonen en leefomgeving hebben vaak veel meer invloed. In sommige wijken stapelen uitdagingen zich op. Dat zie je terug in gezondheid."

Voor Eugenie Mac-nack is dat herkenbaar. "Veel mensen zien niet wat er achter de voordeur speelt. Schimmelwoningen, hoge energiekosten, geldzorgen of de stress van elke maand rond moeten komen. Dat heeft invloed op je gezondheid. Als je vooral bezig bent met overleven, is gezond leven niet altijd je eerste prioriteit."

Volgens Roisin Bavalia kijken we in de zorg vaak vooral naar wat er misgaat als iemand ziek wordt. "Terwijl gezondheidsverschillen juist ontstaan door omstandigheden die daar vaak al jaren aan voorafgaan."

Stroomopwaarts kijken

Roisin gebruikt daarvoor graag de metafoor van een rivier.

"De zorg werkt vaak stroomafwaarts. We helpen mensen als ze ziek zijn geworden. Dat blijft belangrijk. Maar als we gezondheidsverschillen echt willen begrijpen, moeten we ook stroomopwaarts kijken: naar de omstandigheden die eraan voorafgaan."

Die omstandigheden worden ook wel sociale determinanten van gezondheid genoemd. Denk aan bestaanszekerheid, onderwijs, werk, sociale steun, wonen en de inrichting van de wijk.

"In de spreekkamer zie je uiteindelijk wat er in de maatschappij gebeurt," zegt Mariëlle. "Iemand komt bijvoorbeeld met rugklachten. Maar heeft die persoon wel een goed bed om in te slapen? Medicijnen helpen niet altijd als de oorzaak ergens anders ligt."

Roisin vult aan: "Dan behandel je misschien wel de klacht, maar stuur je iemand ook weer terug naar dezelfde omstandigheden waarin die klacht is ontstaan. Daarom moeten we niet alleen kijken naar de behandeling, maar ook naar de omgeving die gezondheid beïnvloedt."

Praat niet over mensen, maar met mensen

Voor Eugenie begint verandering met luisteren.

"Praat niet over mensen, maar met mensen. Bewoners weten zelf vaak heel goed wat er speelt in hun buurt en wat zij nodig hebben. Als je die kennis niet meeneemt, mis je een belangrijk deel van de oplossing."
Goede samenwerking tussen zorg, het sociaal domein, gemeenten, maatschappelijke organisaties en bewoners zelf is volgens haar onmisbaar.

Roisin ziet daar ook kansen. "Het medische en sociale domein versterken elkaar nog te weinig. Terwijl juist daar veel winst te behalen is als we gezondheidsverschillen willen verkleinen."

Wat betekent dit voor toekomstige zorgprofessionals?

Deze bredere kijk op gezondheid krijgt steeds meer aandacht binnen het onderwijs van het UMC Utrecht.

Studenten leren niet alleen ziekten herkennen en behandelen, maar ook begrijpen hoe gezondheid ontstaat. Daarom komen zij steeds vaker buiten het ziekenhuis.

Mariëlle noemt een coschap waarbij studenten meelopen met buurtteams in Utrechtse wijken. "Daar horen ze verhalen die ze in een spreekkamer niet snel tegenkomen. Bijvoorbeeld iemand die een recept niet ophaalt omdat er thuis geen geld voor is."

Ook Roisin ziet hoe waardevol die ervaringen zijn. "Tijdens mijn eerste bezoek aan buurtcentrum De Boog in Overvecht veranderde mijn blik op gezondheid. Ik was gewend om vooral te denken in cijfers, uitkomsten en effectiviteit. Maar toen ik met bewoners sprak over stress, geldzorgen en de uitdagingen van alledag, besefte ik hoeveel factoren buiten de spreekkamer invloed hebben op gezondheid. Dat helpt toekomstige zorgprofessionals om verder te kijken dan de ziekte alleen."

Volgens Roisin zou iedere arts tijdens zijn of haar opleiding zulke ervaringen moeten opdoen. "Buiten de muren van het ziekenhuis zie je beter wat gezondheid in het dagelijks leven beïnvloedt. Dat maakt je niet alleen een betere arts, maar helpt ook om beter aan te sluiten bij wat mensen werkelijk nodig hebben."

Onderzoek naar gezondheid in het dagelijks leven

Ook in onderzoek kijkt het UMC Utrecht steeds vaker naar de invloed van leefomstandigheden op gezondheid.

Een voorbeeld is onderzoek naar de renovatie van sociale huurwoningen. Onderzoekers onderzochten wat zo'n ingrijpende verandering betekent voor bewoners.

"Wat opviel, was dat niet zozeer geluidsoverlast stress veroorzaakte," vertelt Mariëlle. "Vooral de onzekerheid en onduidelijkheid rondom de werkzaamheden zorgden voor spanning. Door bewoners beter te informeren en vaker met hen in gesprek te gaan, nam die stress af."

De inzichten zijn vertaald naar praktische aanbevelingen voor woningcorporaties en uitvoerende partijen.

"Dat laat zien dat gezondheid niet alleen wordt beïnvloed door stenen en gebouwen," zegt Mariëlle. "Ook de manier waarop mensen veranderingen in hun leefomgeving ervaren, speelt een belangrijke rol. Ook bij andere maatschappelijke vraagstukken, zoals hitte in kwetsbare wijken, onderzoekt het UMC Utrecht hoe leefomgeving en gezondheid samenhangen."

De maatschappelijke rol van het UMC Utrecht

Volgens Mariëlle heeft het UMC Utrecht daarom een bredere opdracht dan alleen het behandelen van ziekte.

"Natuurlijk moeten we de best mogelijke zorg leveren wanneer mensen ziek zijn. Maar als we gezondheidsverschillen echt willen verkleinen, moeten we ook begrijpen waardoor gezondheidsproblemen ontstaan en die kennis meenemen in de zorg voor patiënten."

Ze noemt overgewicht als voorbeeld.

"We kunnen mensen behandelen en daarmee gezondheidswinst behalen. Maar daarmee lossen we niet automatisch de oorzaken op. Die liggen vaak in leefomgeving, bestaanszekerheid, stress en de mogelijkheden die mensen hebben om gezonde keuzes te maken."

Juist daarom komen zorg, onderzoek, onderwijs en preventie samen.

"Als universitair medisch centrum kunnen we bijdragen aan betere zorg én aan kennis over hoe gezondheid ontstaat. Die kennis helpt ons om gezondheidsproblemen eerder te herkennen, te voorkomen, betere zorg te leveren en uiteindelijk gezondheidsverschillen te verkleinen."

Kijk verder dan de spreekkamer

Voor Roisin begint dat soms met iets heel eenvoudigs: nieuwsgierig zijn. Want wie begrijpt wat er in het dagelijks leven van mensen speelt, begrijpt ook beter waarom gezondheid niet voor iedereen vanzelfsprekend is.

"Als zorgprofessional heb je de kans om die werkelijkheid beter te leren kennen," zegt Roisin. "Ga luisteren, wees nieuwsgierig en stap eens een andere wereld binnen. Voor mij begon dat in Overvecht. Dat heeft blijvend veranderd hoe ik naar gezondheid kijk."